10, 20 and 50 rupee notes update : देशात १०, २० आणि ५० रुपयांच्या नोटांचा कोणताही तुटवडा नसल्याचे केंद्र सरकारने संसदेत स्पष्ट केले आहे. तसेच लहान नोटांसाठी आरबीआयने ‘स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर’ हा पायलट प्रोजेक्ट सुरू केला असून आता विशेष एटीएमद्वारे सुट्या नोटा मिळणार आहेत.
देशातील नागरिकांना अनेकदा एटीएममधून पैसे काढताना फक्त २०० किंवा ५०० रुपयांच्या मोठ्या नोटाच मिळतात. त्यामुळे रिक्षा भाडे, भाजीपाला खरेदी किंवा छोट्या व्यवहारांसाठी सुट्या पैशांची अडचण निर्माण होते. मात्र आता ही समस्या लवकरच कमी होणार आहे. केंद्र सरकारने संसदेत स्पष्ट केले आहे की देशात १०, २० आणि ५० रुपयांच्या नोटांचा कोणताही तुटवडा नाही आणि लहान नोटा उपलब्ध करून देण्यासाठी नवीन पाऊल उचलण्यात आले आहे.
एटीएममधून मिळणार लहान नोटा
केंद्र सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार, आता नागरिकांना १०, २० आणि ५० रुपयांच्या नोटा थेट एटीएममधून मिळू शकणार आहेत. यासाठी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने ‘स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर’ (Small Value Dispenser) नावाचा पायलट प्रकल्प सुरू केला आहे. हे विशेष प्रकारचे एटीएम असेल, ज्यामध्ये केवळ लहान मूल्यांच्या नोटा वितरित केल्या जातील.
संसदेत दिली माहिती
राज्यसभेत एका लेखी प्रश्नाला उत्तर देताना अर्थ राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी या प्रकल्पाबाबत माहिती दिली. त्यांनी सांगितले की, सध्या प्रयोगाच्या स्वरूपात हा प्रकल्प सुरू करण्यात आला असून भविष्यात त्याचा विस्तार केला जाऊ शकतो.
पारंपरिक एटीएममध्ये मर्यादा
सध्या वापरात असलेल्या एटीएम मशीनमध्ये नोटा ठेवण्यासाठी मर्यादित कॅसेट असतात. त्यामुळे बँका प्रामुख्याने २०० आणि ५०० रुपयांच्या नोटा ठेवतात. यामुळे छोट्या नोटांची उपलब्धता कमी होते. मात्र नवीन स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर मशीनमुळे नागरिकांना थेट एटीएममधून सुट्या नोटा मिळणे सोपे होणार आहे.
नोटांचा तुटवडा नसल्याचे स्पष्टीकरण
अलीकडे बाजारात लहान नोटांचा तुटवडा असल्याच्या अफवा पसरल्या होत्या. मात्र सरकारने संसदेत स्पष्ट केले की अशा प्रकारचा कोणताही तुटवडा नाही. अधिकृत आकडेवारीनुसार, २६ फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत देशात
- १० रुपयांच्या सुमारे ४३९.४० कोटी नोटा
- २० रुपयांच्या १९३.७० कोटी नोटा
- ५० रुपयांच्या १३०.३० कोटी नोटा
पुरवण्यात आल्या आहेत. विशेष म्हणजे, १० रुपयांच्या नोटांच्या पुरवठ्यात गेल्या वर्षाच्या तुलनेत मोठी वाढ करण्यात आली आहे.
ग्रामीण भागासाठी मोठी मदत
सध्या डिजिटल पेमेंट, विशेषतः UPI चा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. तरीही ग्रामीण आणि निमशहरी भागात अनेक व्यवहार अजूनही रोख रकमेवरच अवलंबून आहेत. त्यामुळे लहान नोटांची गरज कायम असते.
आरबीआयचा हा उपक्रम सुरू झाल्यानंतर नागरिकांना सुट्या पैशांसाठी बँकेत रांगेत उभे राहण्याची किंवा दुकानदारांकडे फिरण्याची गरज कमी होईल. तसेच छोट्या व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता वाढण्यासही मदत होणार आहे.
लहान नोटांसाठी सुरू करण्यात आलेला स्मॉल व्हॅल्यू डिस्पेंसर हा उपक्रम सर्वसामान्य नागरिकांसाठी मोठा दिलासा ठरणार आहे. यामुळे दैनंदिन व्यवहार सुलभ होतील आणि विशेषतः ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला देखील चालना मिळेल. डिजिटल व्यवहार वाढत असले तरी रोख पैशांचे महत्त्व कायम असल्याचे या निर्णयातून स्पष्ट होते.